Tuổi thơ tôi lớn lên cùng với những cánh đồng, những dòng sông và những khúc hát đồng dao  chân phương, mộc mạc. Nhớ nhất những lần bọn con nít chúng tôi trốn giấc ngủ trưa, í ới gọi nhau chạy biến ra đồng, mải mê với những trò đồng quê và ngêu ngao những câu hát: “Một bầy trẻ nhỏ/ Bịt mắt bắt dê/ Dê vấp bờ hè/ Ngã kềnh bốn vó/ Mọi người cười rộ/ Cố đuổi vòng quanh/ Dê chạy thật nhanh/ Túm ngay một chú”. Giờ thì những hình ảnh thân thương ấy đang dần phai phôi trên những làng quê Việt. Vắng dần những khúc đồng dao…

Đồng dao – Những khúc hát ru hồn tuổi thơ

Đồng dao là những bài hát dân gian truyền miệng của trẻ em trong lúc vui đùa. Đồng dao bao gồm nhiều loại: các bài hát, câu hát trẻ em, lời hát trong các trò chơi, bài hát ru em… Thường gặp nhất là các bài đồng dao gằn liền với các trò chơi trẻ  em.

Tuổi thơ chúng ta ngày trước lớn lên cùng với những khúc đồng dao. Những câu hát ngô nghê dù có nghĩa hay vô nghĩa đều chứa đựng một tâm hồn trong trẻo, nhìn cuộc đời qua lăng kính hồn nhiên của tuổi nhỏ. Nhà tôi ngày ấy có một ao sen to, những buổi chiều mưa cùng mẹ đi hái sen, nhìn bong bóng mưa lần lượt vỡ tan ra, tôi vẫn ê a: “Lạy trời mưa xuống/ Lấy nước tôi uống/ Lấy ruộng tôi cày/ Lấy đầy bát cơm/ Lấy rơm đun bếp”. Hay vào những đêm trăng sáng, trẻ con chúng tôi tụ tập trong sân làng, nắm tay nhau thành vòng tròn, chơi trò mèo vờn chuột, bịt mắt bắt dê hay vừa vỗ tay vừa nhảy lò cò bằng một chân, miệng hát vang bài “Bắc kim thang” một cách nhịp nhàng và uyển chuyển: “Bắc kim thang cà lang bí rợ/ Cột qua kèo là kèo qua cột/ Chú bán dầu qua cầu mà té/ Chú bán ếch ở lại làm chi/ Con le le đánh trống thổi kèn/ Con bìm bịp thổi tò tí te tò te…”. Những chiều mùa hè lộng gió, bọn trẻ con trong xóm lại rủ nhau “rồng rắn lên mây” ra đồng, thả lên trời những cánh diều giấy đơn sơ như gửi vào đó những ước mơ trong lành của tuổi thần tiên. Những đôi mắt ngây thơ lấp lánh một niềm tin mãnh liệt rằng những cánh diều nhỏ bé có thể bay lên đến tận trời xanh.

Đồng dao kết hợp với những trò chơi sẽ như chất keo nối kết tình bạn trong sáng, ngây thơ giữa lũ trẻ với nhau mà trong những trò chơi hiện đại ngày nay, ta khó mà tìm thấy. Đồng dao kèm theo diễn xướng trong một không gian rộng, giúp trẻ thơ có điều kiện hòa nhập với thiên nhiên, hòa nhập với nhau và với cuộc sống.

Những khúc đồng dao đưa trẻ thơ đến gần hơn bao giờ hết với thiên nhiên, một cách mộc mạc, trẻ thơ vừa chơi vừa hát, tươi vui hóm hỉnh… như chính giác quan và sự hồn nhiên của trẻ em vậy. Đó cũng là phương cách giáo dục trẻ em yêu thương cuộc sống, yêu những điều giản dị gần gũi, yêu mến đất nước con người Việt Nam mình.

Đánh chuyền

Đâu rồi những khúc đồng dao?

Vào cái thời mà một que kem chỉ có giá 200 đồng, trẻ em chúng ta ai cũng thuộc một vài bài đồng dao, vừa ăn vừa chơi “úp lá khoai” vừa hát. Giờ đây, thật khó khăn để tìm hình ảnh những đứa trẻ ngồi chơi ô quan, chơi tập tầm vông,… và ê a những câu hát ngô nghê ấy. Chúng ta cũng hiếm khi bắt gặp hình ảnh các em tụm năm tụm bảy rồng rắn lên mây, bịt mắt bắt dê… vào những đêm trăng sáng.
Đã lâu lắm rồi, tôi không còn nghe ai hát đồng dao. Ngay cả những đứa trẻ ở những miền quê nông thôn cũng dường như không còn nhớ và hát đồng dao. Ngày nay, cùng với sự phát triển của nền kinh tế thị trường, cùng với quá trình đô thị hóa và hiện đại hóa, những hình ảnh thân quen của làng quê Việt Nam với bến nước, con đò, đồng lúa, nương khoai… đã trở nên xa lạ và lùi dần vào dĩ vãng. Làng quê Việt Nam đã khác thật nhiều, và trẻ em của chúng at ngày nay đang ngơ ngác, xa lạ với những điều vốn là máu thịt của quê hương.

Thật đáng buồn biết bao vì người ta đã quên rồi những khúc đồng dao, những khúc hát mộc mạc của tuổi thơ, đưa chúng ta khỏi cuộc sống của trẻ con và xóa chúng khỏi ký ức của người lớn. “Khi ta còn nhớ về tuổi thơ, là ta còn có thể sống tốt đẹp”. Tìm về với đồng dao là đưa trái tim ta tìm về với những niềm vui trong trẻo, hồn nhiên của buổi ban sơ ngời sáng. Qua bao nhiêu năm tháng thăng trầm của cuộc đời, những bon chen của cuộc mưu sinh, bỗng dưng nghe thấy những câu hát chân phương: “Cái bống là cái bống bang/ Khéo sẩy khéo sàng cho mẹ nấu cơm/ Mẹ bống đi chợ đường trơn/ Bống ra gánh đỡ chạy cơn mưa rào”, tình yêu cuộc sống bỗng trỗi dậy và được thanh lọc khỏi những bộn bề, lo toan.

Nhảy ngựa

Trẻ em bây giờ được tạo mọi điều kiện thuận lợi để phát triển về kiến thức, những cái quan trọng hơn cả là ngăn lực cảm thụ của tâm hồn lại bị người lớn chúng ta vô tình bỏ qua. Những ca khúc viết cho thiếu nhi ngày nay không còn sự trong trẻo, cũng chẳng chút ngây thơ. Cái tuổi hồn nhiên của các em đã bị những người kém ý thức cố nhào nặn vào thứ tiết tấu kích động không cần thiết. Một số bài hát bị thôi thúc, dồn dập làm đi mất tính khoan thai nhẹ nhàng dành choc ác em thiếu nhi. Nhiều bài còn có nội dung rất phản cảm. Nhiều tác giả xem thường loại sáng tác này, nghĩ rằng nó thấp kém, vụn vặt, khó giúp tác giả thành đạt. Nhạc thiếu nhi khó tiêu thụ, chưa được chú trọng phổ biến phát hành tương ứng với loại hình giải trí khác. Bời vậy, các nhạc sĩ trẻ hiện nay, chủ yếu chạy theo thị hiếu, bị chi phối nhiều bởi cơ chế thị trường, hầu như chỉ chú ý sáng tác các tác phẩm thuộc thể loại nhạc trẻ, ít dành tâm huyết cho tác phẩm thiếu nhi… Vậy nên, để có được những tác phẩm với ca từ và giai điệu đẹp, góp phần quan trọng vào việc ươm mầm và nuôi dưỡng những tâm hồn non nớt của thiếu nhi, cần lắm nơi các nhạc sĩ một chữ Tâm.

“Che mưa che nắng là rau tần ô
Cho vô nồi kho là rau dấp cá
Cho vào cối giã là ngọn càng cua
Theo gió la đà ngát hương cọng hành hương…”

Ngày xưa, giai điệu cho thiếu nhi là những khúc đồng dao xanh mướt những cánh đồng, thấp thoáng cánh có trắng bay lả bay la như thế. Những khúc hát rất đỗi chân phương, mộc mạc nhưng lại chứa đựng trong đó cả một thế giới bao la, sinh động. Trong thế giới ấy, hiện lên hình ảnh của những con trâu, con nghé hiền lành, chăm chỉ; những cánh đồng ngút xanh, những đồng cỏ ngập trời hoa lá… tất cả làm nên dòng suối tắm mát những tâm hồn trẻ thơ.

Việc giáo dưỡng, truyền thụ những giai điệu này luôn đóng một vai trò quan trong trong bất cứ thời đại nào, mãi mãi là điều cần thiết với các thế hệ nhi đồng hôm nay. Chúng ta đang từng bước khôi phục những bài hát đồng dao cũng như sáng tác mới các bài hát này bằng nhiều hình thức khác nhau. Tuy nhiên, việc làm này vẫn còn nhiều hạn chế. Mong sao đồng dao sớm được quay trở lại với đời sống tinh thần của trẻ con. Để những trái tim ngây thơ được đập những nhịp đập tươi trẻ và ngân mãi những khúc hát thần tiên!

Theo Sóng Nhạc